Πολλοί ασθενείς δεν προχωρούν στη διερεύνηση ενός πιθανού ιατρικού λάθους επειδή φοβούνται ότι δεν θα τους πιστέψουν, ότι θα μπουν σε μια δύσκολη διαδικασία ή ότι ίσως τελικά «δεν υπάρχει υπόθεση». Όμως η διερεύνηση δεν σημαίνει απαραίτητα σύγκρουση. Σημαίνει πρώτα να μπουν τα γεγονότα σε σειρά και να φανεί, με βάση τα στοιχεία, αν υπάρχει κάτι που πρέπει να εξεταστεί σοβαρά.
Υπάρχει μια στιγμή που πολλοί ασθενείς ή συγγενείς ασθενών γνωρίζουν καλά. Είναι η στιγμή που κάτι μέσα τους λέει ότι «κάτι δεν πήγε σωστά», αλλά αμέσως μετά έρχεται η αμφιβολία.
Μπορεί να προηγήθηκε μια καθυστερημένη διάγνωση. Μια επέμβαση που παρουσιάστηκε ως απλή, αλλά άφησε πίσω της σοβαρή επιπλοκή. Μια θεραπεία που άλλαζε ξανά και ξανά χωρίς καθαρή εξήγηση. Ένα εξιτήριο που δόθηκε βιαστικά. Ένα σύμπτωμα που υποτιμήθηκε. Ή μια απάντηση τόσο γενική, που αντί να καθησυχάσει, άφησε περισσότερα ερωτήματα.
Και τότε αρχίζει ο δισταγμός. «Μήπως υπερβάλλω;» «Μήπως έτσι ήταν να γίνει;» «Ποιος θα τα βάλει με γιατρούς και νοσοκομεία;» «Κι αν μπω σε μια διαδικασία που θα με κουράσει περισσότερο;» «Κι αν τελικά δεν μπορώ να αποδείξω τίποτα;»
Αυτές οι σκέψεις είναι απολύτως ανθρώπινες. Ένας άνθρωπος που έχει ταλαιπωρηθεί ιατρικά δεν έχει πάντα δύναμη να ανοίξει νέο μέτωπο. Συχνά θέλει απλώς να ηρεμήσει, να συνέλθει, να προστατεύσει την οικογένειά του ή να μην ξαναζήσει το ίδιο περιστατικό μέσα από έγγραφα, εξετάσεις και περιγραφές. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν τον νοιάζει. Σημαίνει ότι φοβάται.
Το πρόβλημα είναι ότι αυτός ο φόβος πολλές φορές αφήνει αναπάντητα ερωτήματα που θα έπρεπε να εξεταστούν. Γιατί δεν είναι κάθε κακή έκβαση ιατρικό λάθος, αλλά ούτε και κάθε κακή έκβαση είναι απλώς «ατυχία». Κάπου ανάμεσα στα δύο υπάρχει η ανάγκη για σοβαρή, ψύχραιμη διερεύνηση.
Η διερεύνηση δεν ξεκινά από την κατηγορία. Ξεκινά από τα στοιχεία. Από τον ιατρικό φάκελο, τις εξετάσεις, τα εξιτήρια, τις οδηγίες, τις ημερομηνίες, τις αποφάσεις που λήφθηκαν και τις εξηγήσεις που δόθηκαν ή δεν δόθηκαν. Εκεί μπορεί να φανεί αν υπήρξε καθυστέρηση, παράλειψη, λανθασμένη εκτίμηση, ελλιπής ενημέρωση ή κάτι που χρειάζεται περαιτέρω αξιολόγηση.
Πολλοί ασθενείς πιστεύουν ότι πρέπει πρώτα να είναι βέβαιοι πως έγινε ιατρική αμέλεια για να ζητήσουν να εξεταστεί η υπόθεσή τους. Στην πραγματικότητα, συμβαίνει το αντίθετο. Η διερεύνηση υπάρχει ακριβώς επειδή ο ασθενής δεν μπορεί να είναι βέβαιος μόνος του. Δεν έχει όλες τις γνώσεις, δεν έχει πάντα όλα τα έγγραφα και συχνά δεν ξέρει τι πρέπει να αναζητήσει.
Υπάρχει επίσης ο φόβος ότι η διαδικασία θα είναι επιθετική. Ότι με το που θα ζητήσει κάποιος εξηγήσεις, θα βρεθεί απέναντι σε γιατρούς, νοσοκομεία ή ασφαλιστικές. Όμως η πρώτη αξιολόγηση μιας υπόθεσης δεν είναι πόλεμος. Είναι ένας τρόπος να μπει τάξη σε κάτι που μέχρι εκείνη τη στιγμή υπάρχει μόνο ως αγωνία.
Αυτό έχει μεγάλη σημασία και για την ψυχική πλευρά του ανθρώπου που έζησε το περιστατικό. Η αβεβαιότητα κουράζει. Το «δεν ξέρω τι συνέβη» μπορεί να μένει για μήνες ή χρόνια. Μια σοβαρή μελέτη δεν υπόσχεται απαραίτητα δικαίωση ή αποζημίωση. Μπορεί όμως να δώσει μια πιο καθαρή εικόνα: αν υπάρχουν ενδείξεις, αν χρειάζεται ιατρική γνωμοδότηση, αν αξίζει να προχωρήσει η υπόθεση ή αν, παρά την κακή έκβαση, δεν προκύπτει τεκμηριωμένο σφάλμα.
Και αυτό είναι πιο έντιμο από το να μένει κάποιος μόνος του με υποψίες.
Στην Ελλάδα, ο ασθενής έχει δικαίωμα ενημέρωσης, πρόσβασης σε στοιχεία που τον αφορούν και συμμετοχής στις αποφάσεις για την υγεία του. Η συναίνεση σε μια ιατρική πράξη δεν είναι απλώς μια υπογραφή σε ένα χαρτί. Συνδέεται με την προηγούμενη ενημέρωση, την κατανόηση και τη δυνατότητα του ανθρώπου να γνωρίζει τι γίνεται στο σώμα του.
Όταν αυτά λείπουν, όταν οι εξηγήσεις είναι ανεπαρκείς ή όταν η πορεία ενός περιστατικού δεν απαντάται καθαρά, είναι λογικό ο ασθενής να ζητά να μάθει. Όχι για να καταλήξει μόνος του σε συμπέρασμα, αλλά για να δει αν υπάρχουν πραγματικά δεδομένα πίσω από την ανησυχία του.
Αν υποψιάζεστε ότι υπήρξε ιατρικό λάθος, το πρώτο βήμα δεν είναι να αποφασίσετε αν «έχετε υπόθεση». Το πρώτο βήμα είναι να συγκεντρώσετε τον φάκελο, τις εξετάσεις και τα βασικά έγγραφα, και να καταγράψετε όσο πιο καθαρά μπορείτε τη σειρά των γεγονότων.
Από εκεί και πέρα, η υπόθεση χρειάζεται αξιολόγηση. Με ψυχραιμία, τεκμηρίωση και σεβασμό σε αυτό που έχετε περάσει. 
Ενημερωθείτε για τα δικαιώματά σας

Πολλοί ασθενείς, μετά από μια κακή έκβαση, μια επιπλοκή ή ένα αποτέλεσμα που δεν περίμεναν, σκέφτονται το ίδιο πράγμα: «Υπέγραψα πριν την επέμβαση, άρα δεν μπορώ να κάνω τίποτα».
Η σκέψη είναι ανθρώπινη. Η υπογραφή σε ένα έντυπο συναίνεσης μοιάζει συχνά σαν τελική αποδοχή. Σαν να σημαίνει ότι ο ασθενής συμφώνησε με όλα, ανέλαβε κάθε κίνδυνο και δεν έχει πλέον δικαίωμα να ζητήσει εξηγήσεις.
Όμως αυτό δεν είναι πάντα σωστό.
Η υπογραφή έχει σημασία, αλλά δεν αντικαθιστά την ενημέρωση. Στην Ελλάδα, η συναίνεση του ασθενή πρέπει να είναι ενημερωμένη. Δηλαδή, πριν συμφωνήσει σε μια ιατρική πράξη, ο ασθενής πρέπει να έχει λάβει σαφή, πλήρη και κατανοητή ενημέρωση για το τι πρόκειται να γίνει, γιατί προτείνεται, ποιοι είναι οι βασικοί κίνδυνοι και ποιες μπορεί να είναι οι συνέπειες.
Με απλά λόγια: δεν αρκεί να υπάρχει ένα χαρτί με μια υπογραφή. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν ο ασθενής κατάλαβε πραγματικά τι υπέγραφε. 

Σοβαρή υπόθεση έχει προκαλέσει αναστάτωση στην Ελβετία, μετά τη δημοσιοποίηση έρευνας για την καρδιοχειρουργική κλινική του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου της Ζυρίχης.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που ανακοίνωσε το ίδιο το νοσοκομείο, την περίοδο 2016–2020 καταγράφηκε αυξημένη θνησιμότητα σε ασθενείς που υποβλήθηκαν σε καρδιοχειρουργικές επεμβάσεις. Η έρευνα βασίστηκε σε περίπου 4.500 επεμβάσεις και κατέληξε ότι υπήρξαν 68 έως 74 περισσότεροι θάνατοι από όσους θα αναμένονταν στατιστικά.
Στο επίκεντρο της υπόθεσης βρίσκεται ο πρώην επικεφαλής της καρδιοχειρουργικής κλινικής του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου της Ζυρίχης. Μέχρι σήμερα, πάντως, δεν υπάρχει τελεσίδικη δικαστική απόφαση που να αποδίδει ποινική ευθύνη.

Καμία ιατρική πράξη δεν πρέπει να γίνεται χωρίς προηγούμενη συναίνεση του ασθενή, εκτός από συγκεκριμένες εξαιρετικές περιπτώσεις που προβλέπει ο νόμος. Η συναίνεση δεν είναι απλώς μια υπογραφή σε έντυπο· προϋποθέτει πλήρη, σαφή και κατανοητή ενημέρωση για την πράξη, τους κινδύνους, τις πιθανές επιπλοκές, τις εναλλακτικές λύσεις και τον χρόνο αποκατάστασης. Όταν ο ασθενής αισθάνεται ότι δεν ενημερώθηκε ουσιαστικά ή ότι έγινε κάτι διαφορετικό από αυτό που είχε συμφωνήσει, η υπόθεση χρειάζεται προσεκτική αξιολόγηση. 

Η καθυστέρηση διάγνωσης δεν αποτελεί από μόνη της ιατρικό λάθος. Ωστόσο, σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να αποκτήσει νομική σημασία, όταν η διαγνωστική διαδικασία αποκλίνει από τα αναμενόμενα ιατρικά πρότυπα και η καθυστέρηση επηρεάζει ουσιωδώς την πορεία της υγείας του ασθενή.

Η άρνηση εξέτασης από γιατρό δεν είναι πάντα αυθαίρετη. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου μπορεί να δικαιολογείται, αλλά και άλλες όπου δημιουργούνται εύλογα ερωτήματα, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για καταστάσεις που απαιτούν άμεση εκτίμηση. Το τι ισχύει εξαρτάται από τις συνθήκες και το πλαίσιο κάθε περιστατικού. 

Το ιατρικό απόρρητο προστατεύει κάθε πληροφορία που αφορά την υγεία σας. Ωστόσο, υπάρχουν περιπτώσεις όπου μπορεί να παραβιαστεί χωρίς να το αντιληφθείτε άμεσα — όπως κοινοποίηση στοιχείων χωρίς συναίνεση ή ανεπαρκής προστασία των δεδομένων σας. Σε τέτοιες περιπτώσεις, είναι σημαντικό να γνωρίζετε τι προβλέπεται και πότε εγείρονται ερωτήματα.

Ένας ασθενής δεν ενημερώθηκε σωστά όταν δεν κατάλαβε τι έχει, τι πρόκειται να γίνει, ποιους βασικούς κινδύνους έχει η πράξη ή η θεραπεία και τι πρέπει να προσέξει μετά. Η σωστή ενημέρωση δεν είναι τυπική υπογραφή αλλά ουσιαστική κατανόηση. Το Υπουργείο Υγείας εντάσσει αυτά τα ζητήματα στο πλαίσιο των δικαιωμάτων των ληπτών υπηρεσιών υγείας.

Στην πράξη, η ελλιπής ενημέρωση φαίνεται όταν ο ασθενής φεύγει χωρίς καθαρή εικόνα για τη διάγνωση, τη θεραπεία, τις εναλλακτικές επιλογές ή τα σημάδια που χρειάζονται άμεση επανεκτίμηση. Δεν αρκεί να έχει υπογράψει κάτι. Το κρίσιμο είναι αν έλαβε κατανοητή ενημέρωση που να του επιτρέπει να αποφασίσει πραγματικά και να ξέρει τι να προσέξει μετά.

Η πιο πρόσφατη έρευνα που αξίζει να αναφερθεί εδώ είναι του 2023: σε μελέτη για την εκπαίδευση ασθενών την ημέρα του εξιτηρίου, το 81% δεν είχε λάβει οδηγίες για «κόκκινες σημαίες», το 55% δεν είχε λάβει οδηγίες αυτοδιαχείρισης μετά τη νοσηλεία, το 48% δεν ενημερώθηκε γιατί χρειαζόταν follow-up, ενώ από όσους είχαν αλλαγές στα φάρμακα, το 27% δεν έλαβε καθόλου προφορική ενημέρωση και το 53% δεν ενημερώθηκε για τον λόγο των αλλαγών.

Το πρόβλημα δεν είναι καινούργιο. Ήδη από μελέτη του 2018 σε ασθενείς που έπαιρναν οδηγίες εξόδου από ΤΕΠ, το 42% δεν έλαβε πλήρεις οδηγίες σε τουλάχιστον έναν βασικό τομέα, ενώ η κακή κατανόηση για το πότε έπρεπε να επιστρέψουν έφτασε περίπου το 64%. Άρα μιλάμε για ένα σταθερό πρόβλημα, όχι για μεμονωμένη παρατήρηση.

Άρα, όταν κάποιος λέει «δεν ενημερώθηκα σωστά», συνήθως εννοεί κάτι πολύ συγκεκριμένο: δεν του εξηγήθηκαν επαρκώς τα ουσιώδη πριν ή μετά την πράξη και τώρα δεν μπορεί να καταλάβει καθαρά τι έγινε και τι πρέπει να κάνει. Εκεί σημασία έχουν ο φάκελος, το έντυπο συναίνεσης, το εξιτήριο και οι γραπτές οδηγίες.

Για όσους αισθάνονται ότι κάτι δεν τους εξηγήθηκε επαρκώς ή ότι χρειάζονται καλύτερη εικόνα της περίπτωσής τους, το πρώτο βήμα είναι συνήθως η οργάνωση των εγγράφων που ήδη υπάρχουν. Από εκεί και πέρα, κάθε επόμενη κίνηση γίνεται σε πιο σταθερό έδαφος. Σε τέτοιες περιπτώσεις, χρήσιμη αφετηρία μπορεί να είναι η σελίδα «Εύκολη Διαδικασία Αποζημίωσης» και η σελίδα «Ιατρική Αμέλεια», ώστε ο ενδιαφερόμενος να ενημερωθεί καλύτερα για το πώς προσεγγίζεται μια σοβαρή υπόθεση. 

Η πρώτη αξιολόγηση μιας υπόθεσης δεν γίνεται επειδή κάθε κακή έκβαση σημαίνει αυτόματα ιατρική αμέλεια. Αξίζει όμως όταν υπάρχουν σοβαρές ασάφειες, καθυστέρηση διάγνωσης, ελλιπής ενημέρωση, αντικρουόμενες εξηγήσεις ή επιπλοκή που δεν εξηγείται πειστικά από τα διαθέσιμα στοιχεία. Το βασικό σημείο εκκίνησης δεν είναι η εντύπωση, αλλά ο ιατρικός φάκελος, οι εξετάσεις, το εξιτήριο και η χρονολογική σειρά των γεγονότων.

Η λέξη «αμέλεια» λέγεται συχνά γρήγορα, ειδικά όταν ένας ασθενής ή η οικογένειά του έχουν περάσει μια δύσκολη εμπειρία. Στην πράξη όμως, το σωστό πρώτο ερώτημα δεν είναι «έγινε οπωσδήποτε λάθος;». Είναι πιο απλό και πιο χρήσιμο: υπάρχουν αρκετά στοιχεία ώστε να αξίζει μια σοβαρή πρώτη αξιολόγηση; Αυτό έχει σημασία, γιατί στην υγεία δεν είναι κάθε αρνητικό αποτέλεσμα απόδειξη σφάλματος. Υπάρχουν όμως περιπτώσεις όπου η εικόνα αφήνει εύλογα ερωτήματα και εκεί η ψύχραιμη μελέτη του φακέλου γίνεται ουσιαστική.

Μια πρώτη αξιολόγηση αξίζει συνήθως όταν ο ασθενής βγαίνει από τη νοσηλεία ή τη θεραπεία με σημαντικά κενά στην εικόνα του τι συνέβη. Όταν η διάγνωση άργησε χωρίς να είναι σαφές γιατί, όταν υπήρξαν πολλές αλλαγές στη γραμμή θεραπείας χωρίς επαρκή εξήγηση, όταν οι γιατροί έδωσαν διαφορετικές εκδοχές ή όταν μια σοβαρή επιπλοκή παρουσιάστηκε ως «αναμενόμενη» χωρίς να φαίνεται καθαρά από τα έγγραφα τι είχε προηγηθεί. Σε τέτοιες περιπτώσεις δεν προδικάζεται τίποτα· απλώς υπάρχει λόγος να εξεταστούν τα πραγματικά δεδομένα.

Υπάρχουν ορισμένα σημάδια που, χωρίς να αποδεικνύουν από μόνα τους ιατρική αμέλεια, κάνουν μια πρώτη αποτίμηση πιο λογική. Ένα από αυτά είναι η καθυστερημένη ή λανθασμένη διάγνωση. Τα διαθέσιμα ερευνητικά στοιχεία δείχνουν ότι τα διαγνωστικά σφάλματα δεν είναι σπάνιο θέμα: μεγάλη μελέτη σε ενήλικους ασθενείς υπολόγισε ότι επηρεάζουν τουλάχιστον 1 στους 20 σε εξωνοσοκομειακή φροντίδα, και περίπου τα μισά από αυτά τα λάθη μπορεί να έχουν δυνητικά βλαπτικές συνέπειες. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε καθυστέρηση είναι αμέλεια. Σημαίνει ότι, όταν υπάρχει ουσιαστική επιδείνωση ή χαμένη ευκαιρία θεραπείας, η υπόθεση συχνά αξίζει μια πιο προσεκτική πρώτη ματιά.

Άλλο συχνό σημείο είναι η ελλιπής ενημέρωση του ασθενούς. Αν ο ασθενής δεν καταλαβαίνει τι ακριβώς είχε, ποια ήταν τα βασικά ευρήματα, ποιοι ήταν οι κίνδυνοι της πράξης ή τι ακολουθεί μετά το εξιτήριο, τότε το πρόβλημα δεν είναι μόνο επικοινωνιακό. Το Υπουργείο Υγείας αναγνωρίζει ρητά το πλαίσιο προστασίας των δικαιωμάτων των ληπτών υπηρεσιών υγείας, ενώ η θεσμική του ενημέρωση παραπέμπει σε δικαιώματα που συνδέονται με αξιοπρέπεια, ενημέρωση και πρόσβαση σε μηχανισμούς προστασίας. Παράλληλα, σε επίπεδο προσωπικών δεδομένων, ο ασθενής έχει δικαίωμα πρόσβασης στα δεδομένα υγείας που τον αφορούν, άρα και στα έγγραφα που συγκροτούν την εικόνα της υπόθεσής του.

Αξίζει επίσης πρώτη αξιολόγηση όταν υπάρχει σοβαρή επιπλοκή μετά από επέμβαση ή εξιτήριο και δεν είναι σαφές αν είχε εντοπιστεί έγκαιρα ή αν υπήρχαν προειδοποιητικά στοιχεία. Ο ΠΟΥ αναφέρει ότι περίπου 1 στους 10 ασθενείς υφίσταται βλάβη κατά την παροχή φροντίδας υγείας και ότι πάνω από το 50% αυτής θεωρείται αποτρέψιμο. Στις συχνές πηγές αποτρέψιμης βλάβης περιλαμβάνονται φαρμακευτικά λάθη, μη ασφαλείς χειρουργικές διαδικασίες, λοιμώξεις που σχετίζονται με τη φροντίδα και διαγνωστικά λάθη. Αυτά τα δεδομένα δεν αποδεικνύουν την ευθύνη σε μια συγκεκριμένη υπόθεση, αλλά εξηγούν γιατί η προσεκτική διερεύνηση δεν είναι υπερβολή όταν κάτι σοβαρό έχει προηγηθεί.

Συχνά, η πρώτη αξιολόγηση αξίζει και όταν ο ίδιος ο φάκελος φαίνεται να αφήνει κενά. Λείπουν βασικές εξετάσεις, δεν προκύπτει καθαρά ποιος αποφάσισε τι και πότε, δεν συνδέονται εύκολα τα ευρήματα με τις κλινικές αποφάσεις ή ο ασθενής έχει στα χέρια του μόνο ένα σύντομο εξιτήριο που δεν αρκεί για να καταλάβει τη συνολική πορεία. Εκεί ακριβώς η μνήμη δεν αρκεί. Χρειάζεται η τεκμηρίωση: εξετάσεις, γνωματεύσεις, χειρουργικά σημειώματα, εξιτήρια, φαρμακευτική αγωγή, οδηγίες μετά τη νοσηλεία. Η ουσία μιας πρώτης αξιολόγησης είναι να απαντηθεί αν αυτά τα στοιχεία δείχνουν μια υπόθεση που αξίζει περαιτέρω εξέταση, όχι να εξαχθεί βιαστικά συμπέρασμα.

Αυτός είναι και ο λόγος που μια σοβαρή πρώτη αποτίμηση δεν γίνεται με γενικές εντυπώσεις ή από θυμό της στιγμής. Γίνεται με μελέτη φακέλου, χρονολογική ανασύνθεση, έλεγχο των ιατρικών δεδομένων και, όπου χρειάζεται, ιατρική γνωμοδότηση. Ο τρόπος προσέγγισης που περιγράφεται για τον Συνήγορο του Ασθενή δίνει έμφαση ακριβώς σε αυτά: μελέτη φακέλου, τεκμηρίωση, δίκτυο εμπειρογνωμόνων και δυνατότητα εξέτασης υποθέσεων σε όλη την Ελλάδα.

Το πιο χρήσιμο λοιπόν δεν είναι να βιαστεί κανείς να «βαφτίσει» μια υπόθεση. Είναι να ξεχωρίσει πότε υπάρχει αρκετή βάση για να αξίζει μια πρώτη αξιολόγηση. Συνήθως αυτή η βάση υπάρχει όταν συνδυάζονται τρία πράγματα: σοβαρή αρνητική εξέλιξη, ουσιαστικές ασάφειες για το τι συνέβη και διαθέσιμα έγγραφα που μπορούν να μελετηθούν με τάξη.

Για όσους αισθάνονται ότι κάτι δεν τους εξηγήθηκε επαρκώς ή ότι χρειάζονται καλύτερη εικόνα της περίπτωσής τους, το πρώτο βήμα είναι συνήθως η οργάνωση των εγγράφων που ήδη υπάρχουν. Από εκεί και πέρα, κάθε επόμενη κίνηση γίνεται σε πιο σταθερό έδαφος. Σε τέτοιες περιπτώσεις, χρήσιμη αφετηρία μπορεί να είναι η σελίδα «Εύκολη Διαδικασία Αποζημίωσης» και η σελίδα «Ιατρική Αμέλεια», ώστε ο ενδιαφερόμενος να ενημερωθεί καλύτερα για το πώς προσεγγίζεται μια σοβαρή υπόθεση.

Ακολουθούν συγκεκριμένες, δημοσιευμένες υποθέσεις όπου μια ενδονοσοκομειακή λοίμωξη (ή λοίμωξη που αποδίδεται σε νοσοκομειακό περιβάλλον) συνδέθηκε με βαριά επιπλοκή και κατέληξε σε επιδικασθείσα αποζημίωση ή/και αναφερόμενο ποσό αποκατάστασης/συμβιβασμού. Για κάθε υπόθεση καταγράφονται συνοπτικά: τι συνέβη, πότε προέκυψε η λοίμωξη, ποιο ήταν το αποτέλεσμα και ποιο ποσό αναφέρεται ότι δόθηκε ως αποζημίωση και σε ποιους.