Η πρώτη αξιολόγηση μιας υπόθεσης δεν γίνεται επειδή κάθε κακή έκβαση σημαίνει αυτόματα ιατρική αμέλεια. Αξίζει όμως όταν υπάρχουν σοβαρές ασάφειες, καθυστέρηση διάγνωσης, ελλιπής ενημέρωση, αντικρουόμενες εξηγήσεις ή επιπλοκή που δεν εξηγείται πειστικά από τα διαθέσιμα στοιχεία. Το βασικό σημείο εκκίνησης δεν είναι η εντύπωση, αλλά ο ιατρικός φάκελος, οι εξετάσεις, το εξιτήριο και η χρονολογική σειρά των γεγονότων.

Η λέξη «αμέλεια» λέγεται συχνά γρήγορα, ειδικά όταν ένας ασθενής ή η οικογένειά του έχουν περάσει μια δύσκολη εμπειρία. Στην πράξη όμως, το σωστό πρώτο ερώτημα δεν είναι «έγινε οπωσδήποτε λάθος;». Είναι πιο απλό και πιο χρήσιμο: υπάρχουν αρκετά στοιχεία ώστε να αξίζει μια σοβαρή πρώτη αξιολόγηση; Αυτό έχει σημασία, γιατί στην υγεία δεν είναι κάθε αρνητικό αποτέλεσμα απόδειξη σφάλματος. Υπάρχουν όμως περιπτώσεις όπου η εικόνα αφήνει εύλογα ερωτήματα και εκεί η ψύχραιμη μελέτη του φακέλου γίνεται ουσιαστική.

Μια πρώτη αξιολόγηση αξίζει συνήθως όταν ο ασθενής βγαίνει από τη νοσηλεία ή τη θεραπεία με σημαντικά κενά στην εικόνα του τι συνέβη. Όταν η διάγνωση άργησε χωρίς να είναι σαφές γιατί, όταν υπήρξαν πολλές αλλαγές στη γραμμή θεραπείας χωρίς επαρκή εξήγηση, όταν οι γιατροί έδωσαν διαφορετικές εκδοχές ή όταν μια σοβαρή επιπλοκή παρουσιάστηκε ως «αναμενόμενη» χωρίς να φαίνεται καθαρά από τα έγγραφα τι είχε προηγηθεί. Σε τέτοιες περιπτώσεις δεν προδικάζεται τίποτα· απλώς υπάρχει λόγος να εξεταστούν τα πραγματικά δεδομένα.

Υπάρχουν ορισμένα σημάδια που, χωρίς να αποδεικνύουν από μόνα τους ιατρική αμέλεια, κάνουν μια πρώτη αποτίμηση πιο λογική. Ένα από αυτά είναι η καθυστερημένη ή λανθασμένη διάγνωση. Τα διαθέσιμα ερευνητικά στοιχεία δείχνουν ότι τα διαγνωστικά σφάλματα δεν είναι σπάνιο θέμα: μεγάλη μελέτη σε ενήλικους ασθενείς υπολόγισε ότι επηρεάζουν τουλάχιστον 1 στους 20 σε εξωνοσοκομειακή φροντίδα, και περίπου τα μισά από αυτά τα λάθη μπορεί να έχουν δυνητικά βλαπτικές συνέπειες. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε καθυστέρηση είναι αμέλεια. Σημαίνει ότι, όταν υπάρχει ουσιαστική επιδείνωση ή χαμένη ευκαιρία θεραπείας, η υπόθεση συχνά αξίζει μια πιο προσεκτική πρώτη ματιά.

Άλλο συχνό σημείο είναι η ελλιπής ενημέρωση του ασθενούς. Αν ο ασθενής δεν καταλαβαίνει τι ακριβώς είχε, ποια ήταν τα βασικά ευρήματα, ποιοι ήταν οι κίνδυνοι της πράξης ή τι ακολουθεί μετά το εξιτήριο, τότε το πρόβλημα δεν είναι μόνο επικοινωνιακό. Το Υπουργείο Υγείας αναγνωρίζει ρητά το πλαίσιο προστασίας των δικαιωμάτων των ληπτών υπηρεσιών υγείας, ενώ η θεσμική του ενημέρωση παραπέμπει σε δικαιώματα που συνδέονται με αξιοπρέπεια, ενημέρωση και πρόσβαση σε μηχανισμούς προστασίας. Παράλληλα, σε επίπεδο προσωπικών δεδομένων, ο ασθενής έχει δικαίωμα πρόσβασης στα δεδομένα υγείας που τον αφορούν, άρα και στα έγγραφα που συγκροτούν την εικόνα της υπόθεσής του.

Αξίζει επίσης πρώτη αξιολόγηση όταν υπάρχει σοβαρή επιπλοκή μετά από επέμβαση ή εξιτήριο και δεν είναι σαφές αν είχε εντοπιστεί έγκαιρα ή αν υπήρχαν προειδοποιητικά στοιχεία. Ο ΠΟΥ αναφέρει ότι περίπου 1 στους 10 ασθενείς υφίσταται βλάβη κατά την παροχή φροντίδας υγείας και ότι πάνω από το 50% αυτής θεωρείται αποτρέψιμο. Στις συχνές πηγές αποτρέψιμης βλάβης περιλαμβάνονται φαρμακευτικά λάθη, μη ασφαλείς χειρουργικές διαδικασίες, λοιμώξεις που σχετίζονται με τη φροντίδα και διαγνωστικά λάθη. Αυτά τα δεδομένα δεν αποδεικνύουν την ευθύνη σε μια συγκεκριμένη υπόθεση, αλλά εξηγούν γιατί η προσεκτική διερεύνηση δεν είναι υπερβολή όταν κάτι σοβαρό έχει προηγηθεί.

Συχνά, η πρώτη αξιολόγηση αξίζει και όταν ο ίδιος ο φάκελος φαίνεται να αφήνει κενά. Λείπουν βασικές εξετάσεις, δεν προκύπτει καθαρά ποιος αποφάσισε τι και πότε, δεν συνδέονται εύκολα τα ευρήματα με τις κλινικές αποφάσεις ή ο ασθενής έχει στα χέρια του μόνο ένα σύντομο εξιτήριο που δεν αρκεί για να καταλάβει τη συνολική πορεία. Εκεί ακριβώς η μνήμη δεν αρκεί. Χρειάζεται η τεκμηρίωση: εξετάσεις, γνωματεύσεις, χειρουργικά σημειώματα, εξιτήρια, φαρμακευτική αγωγή, οδηγίες μετά τη νοσηλεία. Η ουσία μιας πρώτης αξιολόγησης είναι να απαντηθεί αν αυτά τα στοιχεία δείχνουν μια υπόθεση που αξίζει περαιτέρω εξέταση, όχι να εξαχθεί βιαστικά συμπέρασμα.

Αυτός είναι και ο λόγος που μια σοβαρή πρώτη αποτίμηση δεν γίνεται με γενικές εντυπώσεις ή από θυμό της στιγμής. Γίνεται με μελέτη φακέλου, χρονολογική ανασύνθεση, έλεγχο των ιατρικών δεδομένων και, όπου χρειάζεται, ιατρική γνωμοδότηση. Ο τρόπος προσέγγισης που περιγράφεται για τον Συνήγορο του Ασθενή δίνει έμφαση ακριβώς σε αυτά: μελέτη φακέλου, τεκμηρίωση, δίκτυο εμπειρογνωμόνων και δυνατότητα εξέτασης υποθέσεων σε όλη την Ελλάδα.

Το πιο χρήσιμο λοιπόν δεν είναι να βιαστεί κανείς να «βαφτίσει» μια υπόθεση. Είναι να ξεχωρίσει πότε υπάρχει αρκετή βάση για να αξίζει μια πρώτη αξιολόγηση. Συνήθως αυτή η βάση υπάρχει όταν συνδυάζονται τρία πράγματα: σοβαρή αρνητική εξέλιξη, ουσιαστικές ασάφειες για το τι συνέβη και διαθέσιμα έγγραφα που μπορούν να μελετηθούν με τάξη.

Για όσους αισθάνονται ότι κάτι δεν τους εξηγήθηκε επαρκώς ή ότι χρειάζονται καλύτερη εικόνα της περίπτωσής τους, το πρώτο βήμα είναι συνήθως η οργάνωση των εγγράφων που ήδη υπάρχουν. Από εκεί και πέρα, κάθε επόμενη κίνηση γίνεται σε πιο σταθερό έδαφος. Σε τέτοιες περιπτώσεις, χρήσιμη αφετηρία μπορεί να είναι η σελίδα «Εύκολη Διαδικασία Αποζημίωσης» και η σελίδα «Ιατρική Αμέλεια», ώστε ο ενδιαφερόμενος να ενημερωθεί καλύτερα για το πώς προσεγγίζεται μια σοβαρή υπόθεση.