Μια νέα διαδικασία του Υπουργείου Υγείας επιχειρεί να βάλει σε ενιαίο πλαίσιο την αναφορά και διερεύνηση περιστατικών που σχετίζονται με την ασφάλεια των ασθενών. Δεν αφορά μόνο τα ιατρικά λάθη που προκάλεσαν βλάβη, αλλά και τα «παραλίγο» λάθη, τις παραλείψεις και τις επικίνδυνες συνθήκες που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε βλάβη. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η διαδικασία αυτή θα μείνει στα χαρτιά ή αν θα βοηθήσει πραγματικά τα νοσοκομεία να μαθαίνουν από τα λάθη τους.

Δεν είναι καθόλου σπάνιο ένας ασθενής να φεύγει από το νοσοκομείο χωρίς καθαρή εικόνα για το τι ακριβώς συνέβη, τι γράφτηκε στον φάκελό του και τι πρέπει να προσέξει μετά το εξιτήριο. Και αυτό έχει σημασία, γιατί αρκετά προβλήματα εμφανίζονται ή γίνονται αντιληπτά αφού ο ασθενής επιστρέψει σπίτι. Ο ΠΟΥ αναφέρει ότι περίπου 1 στους 10 ασθενείς υφίσταται βλάβη κατά την παροχή φροντίδας υγείας και ότι πάνω από το 50% αυτής θεωρείται αποτρέψιμο.

Το εξιτήριο υποτίθεται ότι κλείνει έναν κύκλο. Στην πράξη, για πολλούς ασθενείς ανοίγει έναν νέο: τι ακριβώς είχα; γιατί άλλαξε η αγωγή; τι θεωρείται φυσιολογικό μετά την επέμβαση ή τη νοσηλεία; τι πρέπει να με ανησυχήσει; τι έδειξαν τελικά οι εξετάσεις; Αυτές οι απορίες δεν είναι υπερβολή. Είναι συχνά το αποτέλεσμα βιαστικής ενημέρωσης, πολλών διαφορετικών γιατρών, πίεσης χρόνου και αποσπασματικών οδηγιών. Το Υπουργείο Υγείας αναγνωρίζει θεσμικά τα δικαιώματα των ληπτών υπηρεσιών υγείας, ενώ σε ευρωπαϊκό επίπεδο το δικαίωμα πρόσβασης στα προσωπικά δεδομένα περιλαμβάνει και τα δεδομένα υγείας.

Το κρίσιμο είναι ότι όσα πάνε στραβά δεν φαίνονται πάντα πριν από το εξιτήριο. Μελέτη σε χειρουργικούς ασθενείς έδειξε ότι όσοι εμφάνισαν επιπλοκή μετά το εξιτήριο είχαν πολύ μεγαλύτερη πιθανότητα επανεισαγωγής: 56%, έναντι 7% για όσους οι επιπλοκές είχαν εντοπιστεί πριν φύγουν από το νοσοκομείο. Μια άλλη μεγάλη προοπτική μελέτη έδειξε ότι μετά από μη καρδιοχειρουργικές επεμβάσεις, περίπου 1 στους 4 ασθενείς επανεισήχθη μέσα σε έναν χρόνο και ότι επιπλοκές πριν από το εξιτήριο συνδέονταν με σημαντικό μέρος των θανάτων που συνέβησαν μετά την έξοδο από το νοσοκομείο.

Η καθημερινότητα το θυμίζει συχνά και με πιο σκληρό τρόπο. Τον Νοέμβριο του 2024 καταγράφηκε στην Ελλάδα η υπόθεση 35χρονης εγκύου που έχασε τη ζωή της λίγες ημέρες μετά το εξιτήριο, ενώ το βρέφος νοσηλεύτηκε στη ΜΕΘ. Το περιστατικό δεν αποδεικνύει από μόνο του τι ακριβώς πήγε στραβά· δείχνει όμως πόσο σοβαρά μπορεί να εξελιχθεί μια κατάσταση αφού ο ασθενής φύγει από το νοσοκομείο.

Γι’ αυτό το βασικό δεν είναι το «μπλα μπλα» γύρω από τα δικαιώματα, αλλά κάτι πολύ πρακτικό: ο φάκελος. Εξιτήριο, εξετάσεις, γνωματεύσεις, χειρουργικά σημειώματα, οδηγίες θεραπείας. Αυτά είναι που δείχνουν τι καταγράφηκε, ποια ήταν τα ευρήματα, ποια αγωγή δόθηκε και τι ζητήθηκε να παρακολουθεί ο ασθενής μετά. Χωρίς αυτά, μένουν μόνο μνήμες και εντυπώσεις. Με αυτά, μπορεί να γίνει σοβαρή και ψύχραιμη αποτίμηση.

Για όσους αισθάνονται ότι κάτι δεν τους εξηγήθηκε επαρκώς ή ότι χρειάζονται καλύτερη εικόνα της περίπτωσής τους, το πρώτο βήμα είναι συνήθως η οργάνωση των εγγράφων που ήδη υπάρχουν. Από εκεί και πέρα, κάθε επόμενη κίνηση γίνεται σε πιο σταθερό έδαφος. Σε τέτοιες περιπτώσεις, χρήσιμη αφετηρία μπορεί να είναι η σελίδα «Εύκολη Διαδικασία Αποζημίωσης» και η σελίδα «Ιατρική Αμέλεια», ώστε ο ενδιαφερόμενος να ενημερωθεί καλύτερα για το πώς προσεγγίζεται μια σοβαρή υπόθεση.

Όλο και περισσότεροι ασθενείς κρατούν αντίγραφα εξετάσεων, γνωματεύσεων, εξιτηρίων και άλλων εγγράφων του ιατρικού τους φακέλου, όχι από υπερβολή αλλά από ανάγκη. Ο λόγος είναι απλός: τα έγγραφα αυτά βοηθούν τον ασθενή να έχει συνέχεια στη φροντίδα του, να ζητήσει δεύτερη γνώμη, να αποφύγει παρανοήσεις για τη διάγνωση ή την αγωγή και, αν αργότερα προκύψουν σοβαρά ερωτήματα, να μπορεί να δει τι ακριβώς είχε καταγραφεί και πότε. Το δικαίωμα πρόσβασης στα προσωπικά δεδομένα, άρα και στα δεδομένα υγείας που τον αφορούν, αναγνωρίζεται και από το ευρωπαϊκό πλαίσιο προστασίας δεδομένων.

Η τάση αυτή δεν είναι παράλογη. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναφέρει ότι περίπου 1 στους 10 ασθενείς υφίσταται κάποια βλάβη κατά την παροχή φροντίδας υγείας, ενώ τουλάχιστον το 50% αυτής της βλάβης θεωρείται αποτρέψιμο. Ο WHO επισημαίνει επίσης ότι συχνές πηγές αποτρέψιμης βλάβης είναι τα φαρμακευτικά λάθη, οι διαγνωστικές αστοχίες, οι μη ασφαλείς χειρουργικές διαδικασίες και οι λοιμώξεις που σχετίζονται με τη φροντίδα υγείας. Όταν λοιπόν ένας ασθενής κρατά οργανωμένο αρχείο, δεν κάνει κάτι υπερβολικό· κάνει κάτι συνετό.

Στην πράξη, τα αντίγραφα χρειάζονται για πολλούς λόγους μαζί. Πρώτα απ’ όλα, εξασφαλίζουν ότι η πληροφορία δεν χάνεται όταν ο ασθενής αλλάζει γιατρό, νοσοκομείο ή διαγνωστικό κέντρο. Επιτρέπουν επίσης μια ουσιαστική δεύτερη γνώμη, επειδή χωρίς εξετάσεις, παλιές γνωματεύσεις, ιστορικό νοσηλείας και εξιτήρια, ο επόμενος γιατρός συχνά αναγκάζεται να βασιστεί σε αποσπασματικές περιγραφές. Παράλληλα, βοηθούν τον ίδιο τον ασθενή να καταλάβει καλύτερα τι του συνέβη, ιδίως μετά από δύσκολη νοσηλεία, επιπλοκή ή αντικρουόμενες εξηγήσεις. Και τέλος, αν αργότερα χρειαστεί σοβαρότερη αποτίμηση μιας υπόθεσης, τα έγγραφα αυτά αποτελούν τη βασική αφετηρία για να εξεταστεί τι καταγράφηκε, ποια αγωγή δόθηκε και πώς περιγράφηκε η εξέλιξη του περιστατικού.

Για τη δεύτερη γνώμη ειδικά, δεν υπάρχει ένα ενιαίο διεθνές ποσοστό μόνο για ασθενείς «μετά από νοσηλεία», αλλά τα καλύτερα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι η πρακτική είναι καθόλου σπάνια. Σε μελέτη γενικού πληθυσμού, περίπου 15%–17% ανέφερε ότι είχε ζητήσει δεύτερη ιατρική γνώμη, ενώ σε έρευνα σε ογκολογικούς ασθενείς το ποσοστό έφτασε το 34%. Οι συχνότεροι λόγοι ήταν η ανάγκη για επιβεβαίωση, καλύτερη κατανόηση της διάγνωσης ή του σχεδίου θεραπείας και μεγαλύτερη βεβαιότητα ότι δεν παραβλέπεται κάτι σημαντικό.

Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι η δεύτερη γνώμη δεν είναι απλώς «ψυχολογική ανακούφιση». Συστηματικές ανασκοπήσεις έχουν δείξει ότι σε διαφορετικά πεδία της ιατρικής ένα σημαντικό μέρος των δεύτερων γνωμών οδηγεί σε ουσιαστική αλλαγή στη διάγνωση, στη θεραπεία ή στην πρόγνωση, έστω κι αν τα ποσοστά διαφέρουν αρκετά από μελέτη σε μελέτη. Σε ένα μεγάλο πρόγραμμα ασθενών που ζήτησαν δεύτερη γνώμη, προτάθηκαν αλλαγές στη διάγνωση περίπου στο 15% των περιπτώσεων και στη θεραπεία περίπου στο 37%. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ασθενής χρειάζεται δεύτερη γνώμη, αλλά δείχνει γιατί πολλοί θέλουν να έχουν στα χέρια τους πλήρη φάκελο πριν αποφασίσουν τα επόμενα βήματα.

Γι’ αυτό και η διατήρηση αντιγράφων δεν πρέπει να διαβάζεται ως καχυποψία. Είναι μια λογική στάση αυτοπροστασίας και οργάνωσης. Όταν ο ασθενής κρατά εξετάσεις, γνωματεύσεις, εξιτήρια, χειρουργικά σημειώματα και οδηγίες θεραπείας, έχει καλύτερη εικόνα της υπόθεσής του, διευκολύνει τη συνέχεια της φροντίδας του και μπορεί, αν χρειαστεί, να ζητήσει πιο ουσιαστικές εξηγήσεις ή μια πιο προσεκτική δεύτερη ματιά.

Για όσους αισθάνονται ότι κάτι δεν τους εξηγήθηκε επαρκώς ή ότι χρειάζονται καλύτερη εικόνα της περίπτωσής τους, το πρώτο βήμα είναι συνήθως η οργάνωση των εγγράφων που ήδη υπάρχουν. Από εκεί και πέρα, κάθε επόμενη κίνηση γίνεται σε πιο σταθερό έδαφος. Σε τέτοιες περιπτώσεις, χρήσιμη αφετηρία μπορεί να είναι η σελίδα «Διαδικασία Αποζημίωσης» και η σελίδα «Ιατρική Αμέλεια», ώστε ο ενδιαφερόμενος να ενημερωθεί καλύτερα για το πώς προσεγγίζεται μια σοβαρή υπόθεση.